ستی انسان ها نبود بلکه ناشی از تغییر و تکامل فرهنگی بود. خط بدون شک مهمترین اختراع در تاریخ بشر است. با اختراع خط اولین«انفجار دانش» در سطح جهان و در مناطقی مانند مصر، شرق نزدیک، هند و یونان به وقوع پیوست.
اولین مصنوع دست بشر که میتوان او را خط به حساب آورد عبارت است از نقش هایی که بر روی دیواره های غارهای شمال اسپانیا و فرانسه در حدود 20 هزار سال پیش کنده کاری شده است و در حال حاضر نیز وجود دارد. این نقش ها به طور عمده ارتباط با جانوران است و گاهی تصاویر و نقش هایی از انسان ها نیز در آنها دیده می شود. اما اولین مصنوعی که به طور دقیق می توان آن را به حساب آورد حدود 5500 سال پیش در ناحیه مزوپتامیا یافت شده است. اما چرا خط تا این حد دیر اختراع شد؟
شاید دلیل اصلی آن تغییرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی باشد. بدین معنا که انسان باید به مرحله ای می رسید که بعد از رفع حوایج اولیه مادی خود فرصت کافی برای تفکر داشته باشد. در واقع اولین تمدنی که در اثر وفور محصولات کشاورزی تا حدودی فرصت بیشتری در اختیار انسان قرار داد، زمینه اختراع خط را ایجاد کرد. این منطقه و تمدن مستقر در آن بین النهرین بود که به دلیل وفغور محصولات کشاورزی بستر تمدن های بزرگ و اختراع خط گردید.
1-5-3- ابزاها و وسایل ضبط و انتقال دانش
پس از بوجود آمدن خط بشر به رسانه ها یا محمل های فیزیکی نیاز داشت تا بتواند از طریق خط دانش و تجربیات خود را بر روی آنها ثبت و ضبط کند. به همین دلیل لیزر و وسایل فیزیکی متفاوتی را مورد آزمون قرار داد و طی گذشت قرن ها توانست با تکامل و بهبود رسانه ها و ابزارهای فیزیکی بهترین مواد و ابزار را برای ضبط دانش و انتقال آن به دیگران اختراع نماید. این روند تکاملی هنوز نیز ادامه دارد، بدین معنا که بشر هنوز هم به دنبال یافتن وسایل و ابزارهایی است که با حداقل مواد خام بتواند به سادگی اطلاعات و دانش را روی آنها ذخیره و بازیابی کند. برای بررسی این روند تکاملی لازم است تا ابزارها و وسایل ذخیره و بازیابی دانش در دو دوره مختلف بررسی شود.
1-6- ابزارها و وسایل ضبط و انتقال دانش تا قبل از اختراع چاپ
در این دورهاز 3600 سال قبل از میلاد مسیح تا قرن پانزدهم میلادی ادامه دارد، بشر از مواد متفاوتی برای ضبط دانش استفاده کرده است. در این روند تکاملی عواملی مانند دوام، فراوانی، در دسترس بودن، نرمی، سبکی و کم حجم بودن آن مد نظر بود. در این دورهاط ماده سختی چون سنگ به نام نرم، انعطاف پذیر و سبک یعنی کاغذ می رسیم که نقش عمده ای در اشعه دانش دارد. به هر حال سیر تکاملی و تاریخی ابزارها و وسایل ضبط دانش یا به تعبیری کتاب به این شرح است:
• سنگ نبشته
• لوح فلزی
• لوح گلین
• لوح چوبین
• طومار پاپیروس
• طومار چربین
• کتاب پوستی یا کدکس
• کتاب کاغذی
1-6-1- سنگ نبشه
سنگ اولین ماده ای است که بشر برای ضبط نوشته های خود بکار می برد. در دوره ما قبل تاریخ نیز بشر از این جسم سخت فیزیکی برای ضبط افکار و تجارب خود استفاده کرده بود که بارزترین آنها غارنگاریهایی است که در عصر پارینه سنگی بر روی صخره های داخل غار حکاکی شده است اما در دوران باستان بشر برای جاویدان کردن نوشتهای مهم از سنگ و اجسام سخت نوک تیز استفاده می کرد در بیشتر مناطق دنیا از یونان تا چین و از هند تا مکزیک سنگ نبشته های فراوانی از عهد باستان به دست آمده است. در ایران باستان حکاکی بر صخره ها و دیواره های سنگی کوهها معمول بود.
مزیت بزرگ سنگ نبشته مقاومت آن در برابر عوامل طبیعی و غیر طبیعی بود. اما این رسانه فیزیکی بسیار سنگین و حمل و نقل آن گاه غیر ممکن و کنده کاری روی آن بسیار سخت بود. ولی به دلیل فراوانی و در دسترس بودن و مقاومت و دوام بی نظیرش بشر از آن برای ضبط دانش خود استفاده رد. استوانه معروف کورش درباره فتح بابل و سنگ نبشته بیستون که به خط میخی نوشته شده است از سنگ نبشتهای معروف ایران هستند. سنگ نبشته بیستون به سه زبان فارسی قدیمی، ایلامی واکدی بر کوه بیستون در استان کرمانشاه حک شده است.
1-6-2- لوح فلزی
سنگ نبشه معایب و کاستی هایی داشت که عمده ترین آنها سنگینی و سختی بود. به همین دلیل بشر از رسانه ای دیگر برای ضبط نوشته های خود استفاده کرد که سبک تر، نرم تر و حمل و نقل آن آسان تر بود. این رسانه جدید فلزی بود. اولین فلزاتی که از آنها برای ضبط نوشته ها استفاده شد عبارت بودند از مس، مفرغ، نقره و طلا. مطالب مهم و ارزنده را بر روی الواج زرینی که از ایران باستان باقی مانده نمونه های بارزی از این رسانه هاست. معروفترین این الواح زرین به نام داریوش دوم در موزه ایران باستان نگهداری می شود.
1-6-3- لوح گلین
در عهد باستان ساکنان بین النهرین یا سرزمین زافدین از حدود سه هزار سال پیش از میلاد مسیح از لوح گلین برای ضبط نوشته های خود که به خط میخی بود استفاده می کردند. سومریان، بابلیان و آشوریان بزرگترین تمدن هایی بودند که در این سرزمین شکل گرفتند و از الواح گلی برای ضبط نوشته ای خود استفاده کردند. آنها گل را از سواحل دجله و فرات جمع آوری می کردند و پس از تصویه آن از مواد سخت و دیگر مواد زائد در قالب هایی به طول 6 الی 30سانتی متر ریخته و تا هنگامیکه نرم بود با جسمی نوک تیز از فلز، عاج یا چوب بر آن می نوشتند. پس اط نوشتن لوح گلی را در آفتاب قرار داده و یا در کوره می پختند تا سخت شود. اگر نوشته خیلی کوتاه بود آن را بر روی یک لوح می نوشتند اما برای مطالب بلندتر چند لوح بکار می رفت. شماره ها یا علایمی که در انتهای لوح حک می شد الواح را به یکدیگر ارتباط می داد.
1-6-4- لوح چوبین
از دیگر رسانه هایی که بشر برای ثبت و ضبط نوشتار استفاده کرد چوب، برگ، شاخه و تنه درختان بود. لوح چوبین عبارت بود از صفحه ای چوبین که سطح آن را موم اندود کرده و با فلم روی آن می نوشتند. این قلم ها که از فلز یا عاج یا حتی استخوان بود در یک طرف نازک و در یک طرف پهن بود، از طرف نازک و نوک تیز باری نوشتن یا حک کردن و از طرف پهن برای صاف کردن سطح موم و نوشتن مجدد استفاده می شد. لوح چوبین چوشیده از موم و بیشتر مصریها و بابلیها و رومیان و یونانیها بکار می بردند و گاهی به حای چوب از یک صفحه عجی استفاده می شد. رومیان بار استفاده از لوح های چوبی، ابتدایی ترین شکل امروزی کتاب را بوجود آوردند. بدین معنا که دو لوح چوبی با پوشش موم را بوسیله لولا به هم وصل می کردند و به آن لوح دوپاره می گفتند. اگر این رسانه از سه لوح تشکیل می شد به آن لوح سه چاره می گفتند. رومیان همچنین از الواح چوبی یا عاجی کوچکی که در جیب جا می شد استفاده می کردند که در واقع نوعی کتاب جیبی محسوب و به سادگی حمل می شد.
1-6-5- طومار پاپیروس
پاپیروس نام گیاهی مردابی و باتلاقی است که در آبهای راکد می روید و رشد می کند. نام علمی این گیاه «سیپروس پاپیروس» است و در عهد باستان در دوره و دلتای رود نیل و فرات و سوریه می روید. این گیاه در حال حاضر در جزایر سیسیل می روید و در خلال جنگ های مسلمانان با اروپاییان به سیسیل منتقل شده است. این گچیاه ساقه ای سه گوش دارد و ممکن است ضخامت آن به اندازه مچ دست انسان باشد و ارتفاعش تا سه متر برسد. در عهد باستان و بعد از میلاد مسیح از این گیاه برای ساخت طناب، کرجیهای سبک و حتی کفش استفاده می شد. در عهد مصر باستان و دوران فراعنه تولید و ساخت طومار یا کاغذ پاپیروس در انحصار معابد و فراعنه بود. پاپیروس اصلی ترین ماده نوشتن تا عهد امپراتوری روم محسوب می شد؛ اما از قرن سوم میلادی به دلیل استفاده از پوست حیوانات برای نوشتن این ماده به تدریج ارز ش خود را از دست داد. به هر حال سبب قداست و ارزشی که برای این ماده با رسانه قائل بودند تا قرن یازدهم میلادی بعضی از پادشاهان و پاپها برای صدور فرمان ها و فتوا از آن استفاده می کردند.
1-6-6- طومار چربین
استفاده از پوست حیوانات، بویژه حیوانات اهلی، مثل بز، گوسفند و گاو برای نوشتن و ضبط از قرن دوم میلاد مسیح شروع شد. در این زمان فائومنس دوم در شهر پرکاموم واقع در آسیای صغیر کنونی کتابخانه بزرگی تأسیس کرد که عمده ترین رسانه های موجود در آن طومارهای چرمی بود. در واقع با تحریم صدور پاپیروس از طرف مصریان فائومنس دوم استفاده از پوست حیوانات را برای نوشتن مد نظر قرار داد.
چرم آن جانوران که برای نوشتن به کار می رفت«پارشمن» یا «ولوم» نامیده می شد. منشا پارشمن از شهر پرکاموم است که برای اولین بار در آن از این رسانه برای نوشتن استفاده شده است. ولوم عمدتاً از پوست گاو یا گوساله که سنگین و با دوام تر از پارشمن بود تهیه می شد.
1-6-7- کتاب پوستی
کتاب پوستی یا کدکس شکل اولیه کتاب به مفهوم امروزی آن است. در واقع با به کارگیری پارشمن و ولوم شکل فیزیکی کتاب که تا این زمان به صورت طومار بود دچار دگرگونی شد بدین معنا که تکه ها و ورق های چارشمن و ولم را به صورت یکنواخت و یک اندازه می بریدند و به یکدیگر می دوختند و معمولاً با چوب جلد می کردند. کدکس مشتق از واژه لاتینی است که معنای آن تنه یا شاخه درخت پوست کنده است. کتاب پوستی به دلیل محاسنی که داشت بر طومار غلبه کرد و این نوع کتاب را از صفحه کتابت و انتشار علم خارج کرد.
1-6-8- کتاب کاغذی
یکی از بهترین رسانه هایی که انسان توانست برای ثبت و ضبط دانش خود استفاده کند کاغذ بوده و است. این رسانه به دلیل قابلیت ها و ویژگی های خاص آن از قرن دوم میلادی تاکنون نقش تعیین کننده ای در کتاب و کتابت داشته است و یک یاز عناصر فیزیکی مهم برای اشاعه دانش در سطح جهان محسوب می شود.
کاغذ نسبت به دیگر رسانه های قبل از خود فراوان تر بود. به همین دلیل مهمترین عنصر کتابت از انحصار درباریان، روحانیون و طبقات برگزیده و در اختیار همگان قرار گرفت. این مسئله سبب شد که کتاب نیز فراوان تر و ارزان تر گردد. بدین ترتیب اشاعه فرهنگ و دانش تسهیل و در مجموع سبب رشد و ارتقای انسانیت و تمدن بشری شد. در حال حاضر یهنی آغاز قرن بیست و یکم میلادی یا هزاره سوم میلادی و با وجود ردش چشمگیر رسانه های الکترونیکی هنوز هم کاغذ مهمترین ماده نوشتاری و اشاعه اطلاعات در سطح جهان است و به نظر نمی رسد که این رسانه در آینده نزدیک اهمیت 1800 ساله خود را از دست بدهد. پس از ورود کاغذ در ایران به ویژه در سمرقند و خراسان بزرگ، انواع و اقسام کاغذ تولید می شد که مهمترین آنها عبارتند از:
کاغذ فرعونی- کاغذ جعفری- کاغذ طاهری – کاغذ طلحی– کاغذ سلطانی – کاغذ خطاطی یا ختایی – کاغذ خراسانی – کاغذ خونجی – کاغذ جیهانی.
1-7- تعریف کتابداری
از ابتدای شکل گیری کتابخانه ها اعم از کتابخانه های الواح گلی و طومارهای پاپیروس و کتاب های پوستی و سپس کتابخانه های مجموعه های نسخ خطی و چاپی و تا اواخر قرن نوزدهم کتابدار حافظ و نگهبان کتاب ها محسوب می شد. هرچند از ابتدا غالب افراد با نفوذ و صاحب منصب در این کتابخانه ها مشغول به کار بودند، هیچ گاه به آن بعنوان مثل یک حرفه یا علم طبابت و کیمیاگری توجه نمی شد اما از اواخر قرن نوزدهم اوایل قرن بیستم با توجه به گسترش آموزش و حرکت های اجتماعای در زمینه های مختلف، کتابخانه و کتابداری نیز دچار تحول گشت و به تدیج راه خود را به منزله یک علم هموار کرد و جایگاه واقعی خود را پیدا کرد.
به هر حال با اغماض از بحث ها و جدالهایی که بر سر علم یا فن و هنر بودن این رشته وجود دارد و با توجه به این واقعیت که رشته کتابداری یکی از رشته های علوم اجتماعی است که در دانشگاه ها، دانشکده ها و مدارس عالی معتبر در سطح جهان تدریس می شود میتوان این تعریف را ارائه کرد: کتابداری دانشی است که کارکردهای ویژه گردآوری، سازماندهی و اشاعه دانش را با اعمال روش های مدیریت بر عهده دارد.
در حوزه کتابداری عنوان آن هرچه باشد یک فرض و اساس مطرح است و آن اینکه کتابدار، اطلاع رسان، مهندس دانش و ناوبر دانش فردی است که باید توانایی ها و مهارت های سازماندهی و اشاعه دانش را داشته باشد. کسب چنین مهارت ها و توانایی هایی نیازمند آموزش های نظام مند و کسب تجارت علمی و نظری است. ذکر این نکته ضروری است که به دلیل تغییرات اساسی در وظیفه ها و عملکدها و حتی فلسفه کتابداری و کتابخانه ها این علم در حال حاضر ماهیتی چند رشته ای یا بهتر است بگوییم ماهیت میان رشته ای پیدا کرده است. بدین معنا که علم کتابداری یا اطلاع رسانی بتواند به وظایف خود به خوبی عمل کند و بتواند دانش بشری را به صورتی مطلوب سازماندهی و اشاعه کند، لازم است تا از علومی همچون رایانه، آمار و ریاضیات، جامعه شناسی، روانشناسی و ارتباطات بهره گیرد. چنانچه گروه ها با آموزش کتابداری خود را با چنین علومی هماهنگ نسازند؛ یعنی در حوزه های مورد نظر توانایی های لازم را کسب نکنند و یا نظریه ها و فلسفه جدیدی برای این حوزه تهیه نکنند، ظرف دهه های آینده کتابداری به عنوان گرایشی از رشته ای علوم رایانه یا علوم ارتباطات و یا عناونی غیر از کتابداری ارائه خواهد شد.
1-7-1- فلسفه کتابداری
انسان برای شناخت پدیدیه ها و دستیابی به حقایق نیازمند سازماندهی و برقراری ارتباط بین معلومات و اطلاعات خویش است. این فرایند در دو قالب «علم» و «فلسفه» صورت می گیرد. اولین قالب یعنی علم، در صدد تحلیل و خردسازی و نشان دهنده اجزای یک دانش است. ولی فلسفه تفسیر و ترکیبی به دست می دهد و کل پدیده یا دانش را بررسی می کند. بدین معنا که علم کل پدیده را به اجزای آن تقسیم کرده و به جنبه ها و روابط فعلی آن می پردازد. ولی فلسفه کل موجود و هویت پدیده را مورد نظر و پرسش و مورد بررسی قرار می دهد. به زبان ساده علم به چپونگی ها می پردازد و فلسفه به چرایی ها. علم و فلسفه هر رشته و دانشی در طول یکدیگرند نه در عرض هم.بنابراین برای دستیابی به فلسفه ای برای کتابداری باید به چرایی های این رشته پرداخت. پس در علم کتابداری واقعیتی به نام کتابداری بررسی و اجزاء و کارکردهای آن مشخص می شود اما در فلسفه کتابداری خود کتابداری بعنوان یک واقعیت مورد قبول مورد مطالعه و کاوش قرار می گیرد. یعنی نحوه تولید و رشد، ابزارها و روش های تحقیق، نظریه ها و اصول کتابداری بررسی می وشد. سوالاتی که در فلسفه کتابداری مطرح می شود: آیا کتابداری یک علم تجربی است یا نظری؟ آیا از روش های اصولی برای پژوهش در این علم استفاه می شود؟ مبانی و اصول نظری کتابداری کدامند؟
با بررسی متون کتابداری و مراجعه به آراء و نظریه ها، نظریه پردازان مشخص می شود که تاکنون فلسفه ای مدون و جامع برای کتابداری تهیه نشده است به همین دلیل حتی در مقاطع بالا درسی بعنوان فلسفه کتابداری ارائه نمی شود. اما شاید بتوان بر اساس اهداف کلی کتابداری فلسفه ای برای آن در نظر گرفت. بدین معنا که اعلام کرد مهمترین فلسفه کتابداری«خدمت به جامعه و انسان است» که رانگاناتان از آن بعنوان اصلی ترین فلسفه کتابداری یاد میکند.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

از جنبه فیزیکی، کتابداری با استفاه از آخرین فن آور ها و پیشرفته ترین رسانه های اطلاعاتی می تواند با دقت و سرعت مطلوب اطلاعات مورد نظر را ارائه کند. از جنبه محتوایی، کتابداری با بررسی کل دانش و تقسیم بندی آن به حوزه های مختلف و در واقع رده بندی و سازماندهی محتوای منابع، اطلاعات مورد نیاز را دسترس پذیر تر می ناماید. از نظر زمینه جامعه، کتابداری می تواند با بهره گیری از حوزه هایی وابسته مثل جامعه شناسی، روان شناسی و نیازهای جامعه مورد نظر را تعیین و بر اساس آن خدمات مطلوب خود ارائه کند.
رانگاناتان کتابدار فیلسوف و ریاضیدان بزرگ هندی در ارتباط با فلسفه ارائه خدمت به مردم و جامعه«پنج قانون علم کتابداری» را تدوین کرده است که می تواند به عناون مبانی فلسفه عملی کتابداری مد نظر قرار گیرد:
• کتاب برای استفاه است.
• هر خواننده ای کتابش.
• هر کتابی خواننده اش.
• وقت خواننده را هدر ندهید.
• کتابخانه اندام واره ای زنده و پویا است.
1-8- تاریخچه کتابخانه
1-8-1- کتابخانه های مصریان
تمدان باستانی مصریان همزمان با تمدن های سومریان، بابلیها و آشوریان در انتهای بخش دیگر هلال حاصلخیز شکوفا شد. اما مصریان از نظر شکل کتاب و مواد نوشتنی با آنها تفاوت بسیاری دارند.
ماده نوشتنی آنها پاپیروس بود و از قلم موی مانندی با استفاده از جوهرهای مشکی و قرمز به منزله ابزارهای نگارش استفاده می کردند. مصر باشتان کتابخانه های بیشماری از نوع کتابخانه های شخصی، معبدی و بایگانی دولتی داشت. طومارهای پاپیروسی معمولا در خم های گلی یا استوانه ای فلزی دارای نشانه های شناسایی نگهداری و عموما در رف ها گذاشته می شدند. می گویند در 2500 سال پیش از میلاد کتابخانه بزرگی در گیزه یا غزه وجود داشته و تاسیس کتابخانه ای در تبز یا “تب” به سال 1250 پیش از میلاد را به رامسس دوم نسبت داده اند.
به یقین کتابخانه دیگری در معبد معروف الهه “ازایدا” و جزیره قایلی وجود داشته است. در آن لوحی کشف شده که بر آن چنین نوشته اند: این سالن کتابهای بانو مکرم سیشات، الهه تاریخ است که اسناد اسناد زندگی بخش ازیدا در آن حفظ می شود. در سالنی که این لوح در آن قرار داشت قفسه هایی در داخل دیوارها کشف شده کهم شخصا برای حفظ طومارهای پاپیروسی استفاده می شده است. درواقع این کهن ترین نمایه ای است که در مصر یاف

دسته بندی : پایان نامه