و وزیران با کفایت آنها نظیر خواجه رشید الدین فضل الله، بازارهایی در شهرهای مهم این دوره ساخته شد. ساخت بازارها در دوره صفوی فزونی گرفت و تا اواخر دوران قاجار ادامه یافت.
مجموعه بازارهای شهرهای اسلامی علاوه بر کارکردهای اقتصادی و تجاری، در زمینه های مختلف اجتماعی، مذهبی و سیاسی نقش غیر قابل انکاری داشته و به همراه مساجد جامع، بخش مهم و مرکزی بافت شهرهای قدیم را به وجود می آورده است.
بازارها در شهرهای قدیم معمولا در ارتباط با راههای ارتباطی و دروازه اصلی شهر، مسجد جامع و میدان اصلی شهر شکل گرفته و به تدریج گسترش می یافت. با گسترش بازار نیازهای جدیدی به وجود می‌آمد که منجر به پیدایش فضاها و بناهای وابسته ای در مجموعه بازار می گردید، از جمله خان، تیمچه، خانبارها، ضرابخانه، کارگاه های تولیدی و خدماتی و بناهای عمومی شامل مسجد، حسینیه، آب انبار، حمام و قهوه خانه .
شکل(1-2) منبع سایت google10
فصل سوم
اقلیم ایلام
پیشینه تاریخی منطقه ایلام
ایلام منطقه ایست که از زمانهای بسیار قدیم مهد تمدن و مرکز آبادی بوده و رودخانه سیمره اراضی آن را آبیاری و حاصلخیز نموده است و همواره محل سکونت اقوامی بوده که در اطراف و سواحل رود سیمره گرد آمده و تمدنی عالی ایجاد کرده‌اند.
دره سیمره نقش بزرگی را در تاریخ ایلام ایفا می‌کرده، به صورتیکه مهمترین خط ارتباطی بین تمدن کوهها و تمدن جلگه‌های جنوب غرب ایران از اینجا می‌گذشته است.
دره سیمره حدود 000/4 تا 000/6 سال قبل بسیار آباد بوده و همچنین بعدها هم در زمان ساسانیان، مراکز جمعیت قابل ملاحظه‌ای در آنجا وجود داشته‌اند. علت گرد آمدن این اقوام در ایلام و لرستان، فراوانی آب و حاصلخیزی زمین بوده که نخستین شرط پیدایش تمدنهای اولیه بوده است.11
استان ایلام از نظر باستان‌شناسی بسیار غنی بوده و تاکنون در مناطق دره‌شهر، هلیلان، شیروان، آرامو، ایوان‌غرب و دیگر مناطق آثار باستانی از عصر مفرغ، هخامنشیان، اشکانیان و قرون اولیه اسلامی کشف و به ثبت رسیده است. پیدا شدن اشیای گرانبهای مفرغی مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد در ایلام نشانگر این نکته استکه اسلاف اقوام لر امروزی که متجاوز از سه هزار سال قبل بر ارتفاعات غربی ایران و دامنه آن حکومت می‌کرده‌اند موفق به کشف و رواجمفرغ در عصر باستان شده بودند و آثار دستی آنان در دل خاکهای ایلام و لرستان مدفون می‌باشد. این اشیاء صرف نظر از اهمیت باستان‌شناسی از لحاظ هنری نیز دارای ارزش بسیار زیادی هستند.
آثار و بناهای تاریخی استان ایلام، بیشتر در مناطقی شامل مهر جانقذق یا سیمره، ماسبندان وموسیان می‌باشند.
تقسیمات سیاسی
آنچنان که از مطالعات ایرج افشار در خصوص تقسیمات سیاسی ایلام برمی‌آید و بر اساس تحقیقات دمورگان و دیولافوا، 000/8 سال قبل از میلاد، ایلام (پشت کوه) از ولایات مملکت ایلام محسوب می‌شده و از سال 640 قبل از میلاد که دولت هخامنشی روی کار آمد ایلام، لرستان و خوزستان به نام اووج یا سوزیانا (الی مائیس) سومین ایالت از 31 ایالت این سلسله بوده‌اند. در دوره سلوکیان نیز ایلام جزئی از ایالت سوزیانا یکی از 72 ایالت این دوره محسوب می‌گردیده است ایلام در زمان اشکانیان به همراه لرستان یکی از ولایات والی نشین بوده است.
طبق اظهار نظر نویسندگان رومی و ینانی زمان ساسانیان ماند استربوان، ایلام جزء استان خوروران از چهار استان تحت فرمان ساسانیان بوده است.
مؤلف تاریخ یعقوبی در ذکر استانهای تحت فرمان انوشیروان پسر قباد، پادشاه ساسانی از دو منطقه مهم ایلام به نام ماسبندان و مهر جانقذق که در عهد ساسانیان جزء استان قهستان بوده‌اند نام برده است.
برخی از محققین نیز معتقدند که در زمان ساسانیان، ایلام و لرستان جزء سرزمین پهله یا پهلو یعنی استان بزرگی که بعداً‌اعراب آن را جبال نامیدند بوده است.
در زمان تسلط اعراب بر ایران، ایلام و لرستان جزء ایلات جبال یا کوهستان بودند. قسمتهای شمالی این ایالت تحت نظر حکام کرد و مناطق شاپور خواست، سیمره و شیروان که هر یک از آنها ایالتی بودند تحت نظر حکام بغداد و بصره اداره می‌شدند. 12
پس از انقراض ساسانیان تا تشکیل دولت صفویه تقسیمات کشور ایران از جمله استان ایلام دست خوش تغییر و تحول بوده است. در دوره صفویه ندرتاً در ایران تقسیمات کشوری جدیدی صورت گرفت و حکومتهای بعدی مانند افشاریه، زندیه و حتی قاجار بیشتر کار خود را به روال گذشته قرار داده بودند، چنانکه در دوره نادرشاه تقریباً همان ترتیب گذشته حفظ شده بود.
فتحعلی شاه قاجار ایران را به پنج ایالت و چند ولایت کوچک و بزرگ تقسیم کرد که ایلام و لرستان نیز جزء ولایات بودند در دوران ناصرالدین شاه، ایلام و لرستان از ولایتهای ایران به شمار می‌رفتند. پس از استقرار مشروطیت و تصویب قانون تشکل ایالت و ولایت در سال 1325 هجری قمر (1286 هجری شمسی) ایران به چهار ایالت و ولایت تقسیم گردید. ایلام به همراه لرستان نیز جزء ولایتها محسوب یم‌شد. این تقسیمات تا سال 1316 شمسی معتبر بود. در این سال مجلس شورای ملی تقسیمات جدید کشور را تصویب کرد و دولت اجازه یافت که پس از مطالعات لازم مملکت را بر حسب وسعت و اهمیت به استان، شهرستان و بخش تقسیم کند. این کار عملی و ایران به 10 استان و 49 شهرستان تقسیم شد. در این تقسیم‌بندی منطقه ایلام جزء استان پنجم (ان) محسوب گردید. استان ایلام از سال 1343 تا 1352 شمسی بصورت فرمانداری کل اداره می‌شد و بعد به صورت استان درآمد.
بر اساس تقسیم‌بندی‌ای که توسط وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران در سال 1362 از مناطق و نواحی مختلف کشور از جمله ایلام شده است این استان دارای 5 شهرستان و 15 بخش و 41 دهستان گردید.
در حال حاضر شهرستانهای ایلام عبارتند از:
ایلام، شیروان و چرداول، مهران، دهلران، ایوان‌غرب، آبدانان، دره‌شهر
بر اساس طرح تفصیلی استان ایلام، مرکز این استان شهر ایلام، وسعت آن 045، 19 کیلومتر مربع و جمعیت آن طبق سرشماری سال 1365، تعداد 382091 نفر اعلام شده است. در آن سال از میان 985 واحد (تعداد کل آبادیهای استان ایلام) 710 واحد آن دارای سکنه و 275 واحد و یا به عبارت دیگر 30% آبادیهای استان خالی از سکنه بوده است.
همانطور که از نقشه تفکیک شهرستانهای استان ایلام در سال 1375 مشاهده می‌شود؛ در شمال شرقی و شمال غربی استان به ترتیب شهرستانهای شیروان چرداول، ایوان و ایلام، در غرب و جنوب غربی استان شهرستانهای مهران و دهلران واقع شده‌اند. شهرستانهای دره‌شهر و آبدانان نیز در شرق و جنوب شرقی استان قرار دارند.
موقعیت جغرافیایی استان ایلام:
– استان ایلام با مساحتی بالغ بر 19045 کیلومتر مربع بین 31 درجه و 58 دقیقه تا 24 درجه و 15 دقیقه عرض شمالی از خط استوا و 35 درجه و 24 دقیقه تا 48 درجه و 10 دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد. این استان از شمال به استان ، از غرب به کشور عراق و از جنوب به قسمتی از استان خوزستان و کشور عراق و از شرق به استان لرستان محدود است. مرز مشترک این استان با کشور عراق 425 کیلومتر می‌باشد.
– ناهموایها:
– استان ایلام بجز بخش مرزی آن از لحاظ جغرافیایی در حقیقت جزئی از منطقه وسیع لرستان است که در آن کوه‌ها کلاً متعلق به یک دوران زمین‌شناسی و غالباً از عهد سوم‌اند و بصورت موازی در کنار هم قرار گرفته‌اند.
– رشته عمده و اصلی لرستان کبیرکوه است که به موازات ساحل راست رودخانه سیمره دیوار بلندی را تشکیل می‌دهد و در تمام طول خود موجب بالا بودن ارتفاع منطقه ایلام شده است. به طوری که نواحی واقع در شرق و شمال آن پشت کوه (ایلام) نام گرفته است. این رشته کوه، قسمتی از مناطق غربی را از قسمتهای دیگر جدا می‌کند و ارتباط شهرهای تابع را با مرکز استان دچار مشکل می‌نماید.
مشخصات اقلیمی و آب و هوایی استان ایلام:13
– استان ایلام از لحافظ اقلیمی جزو مناطق گرم ایران است. اما عامل ارتفاع نقش مهمی در تنظیم وضع اقلیمی و درجه حرارت محلی دارد. ویژگی یک چنین منطقه آب و هوایی اختلاف زیاد درجه حرارت شب و روز بین کوه و دشت و همچنین وجود مه در زمستان و بهار و شفافیت اتسمفر در تمامی تابستان می‌باشد.
آب و هوای این منطقه در نقاط مختلف به علت پستی و بلندی زیاد متنوع و متغیر است. نقاط مرتفع و کوهستانی کبیرکوه سردسیر و حداقل درجه حرارت به 14 درجه زیر صفر می‌رسد.
در مناطق کم ارتفاع غرب و جنوب غربی که دشتهای گرمسیر مهران، دهلران و دشت عباس را در بر می‌گیرد و ارتفاع آن کمتر از 300 متر از سطح دریا می‌باشد، هوا نسبتاً گرم است که گاهی به عنوان گرمترین نقاط کشور یاد می‌گردد. در تابستان بادهای خشک و سوزان جنوب غربی که از عربستان می‌وزد، هوا را به شدت گرم می‌کند و حداکثر درجه حرارت به بیش از 46 درجه بالای صفر می‌رسد، ولی در زمستان هوا معتدل است.

در مناطق میانی که شامل ارتفاعات دینارکوه است، آب و هوا متنوع گرم و معتدل می‌باشد و حداقل درجه حرارت در زمستان به صفر می‌رسد. به هنگام گرمای تابستان مردم ناگزیر به مناطق کوهستانی و دره‌ای واقع بین دو چین خوردگی مهم کبیرکوه و انجیرکوه پناه برده و به هنگام سرمای زمستان روانه مناطق مشرف به بین‌النهرین می‌شوند.14
بارانهای بهاری ایلام بسیار شدید است و به محض بارندگی، جویبارها تبدیل به رودهای بزرگی شده، درختهای عظیم را از ریشه کنده و به جلگه می‌آورند. بارانهای تابستانی نیز چندان کم نیست. اما در ارتفاعات هر زمستان باید انتظار برف را داشت. هوای سر تا سر ایلام با وجود کوهستانی بودن منطقه در زمستان مه‌آلود و در تابستان بر اثر گرمای شدید دشت و سوختن علفها و وزش بادها از دشت به کوه غبارآلود است. لذا می‌توانگفت رویهم رفته در بخش کوهستانی هشت ماه و در بخش تپه کوهی و دشتها سه الی چهار ماه هوایی خوش وجود دارد.
میزان بارندگی در مناطق شمال و شمال شرقی حدود 250 میلیمتر می‌باشد که در مقایسه با متوسط نزولات آسمانی کشور جزء مناطق نسبتاً پر باران است.
وجود جنگل که قسمت اعظم منطقه را در بر گرفته باعث اعتدال آب و هوا در منطقه است.
پوشش گیاهی استان ایلام:
پوشش گیاهی منطقه ایلام که تحت تاثیر دو عامل مهم اقلیمی (طول مدت گرما و رطوبت موجود در هوا) قرار می‌گیرند، به سه دسته کلی زیر تقسیم می‌شوند که نوع غالب و مشخص گیاهی این منطقه را تشکیل می‌دهند.15
الف) جنگل، درختچه‌ها و درختان:
اقلیم گرم و مرطوب استان ایلام، پوشش گیاهی و جنگل قابل ملاحظه‌ای را بوجود آورده است.
ایلام جزء مناطق جنگلی ایران است و این جنگلها نیمه انبوه و درختان آن در ارتفاع بین 200 تا 500 متری بیشتر از نوع بلوط و در ارتفاع پایین‌تر انار، انجیر وحشی، آقاقیا و حتی مو است. در ارتفاعات کوچک و بزرگ گروه افرا، بلوط و بالای جنگلها انواع گیاهان از خانواده گندمیان دیده می‌شوند.
شکوه جنگلها در دامنه‌ها و بدنه تند شیب کوهها منظره بدیعی در زمستان و بهار به این منطقه می‌بخشد که جنبه توریستی آن فوق‌العاده بوده و می‌تواند مورد بهره‌برداری جدی قرار گیرد.
در مجموع حدود 1، 700، 000 هکتار از اراضی استان ایلام پوشیده از جنگل و مراتع است که از این مقدار 500، 000 هکتار آن جنگل و مرتع مشجر، و بقیه آن مراتع غیر مشجر است.
جنگلها و درختچه‌ها و درختان ایلام عبارتند از:
بلوط، بنه و بادام، درختان و درختچه‌های چنار، سنجد، گلابی، محلب، کیکم دیو، آلبالو، پده و کناره.
ب) گیاهان طبی:

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

در استان ایلام و اقسام گیاهان طبی از قبیل گیاهان رنگی، طبی، و صمغی یافت می‌شود.
ج) مراتع و چراگاهها:
نواحی غرب ایران از جمله منطقه ایلام و لرستان از نظر پوشش گیاهی بعد از مناطق ساحلی دریای خزر قرار دارند و برخی از مراتع مهم ایران در این نواحی واقع شده است.
استان ایلام دارای مرتع گرمسیری بدون برف و سرمای زیاد است ولی کوههای مرتفع آن چراگاههای تابستانی گوسفندان ایلام را تشکیل می‌دهند، از این رو یکی از مراکز مهم گله‌داری کشور است.
د) سوانح طبیعی:
علاوه بر جنگها و غارتگریهایی که از قدیم در سرزمین ایلام اتفاق افتاده است، حوادث و سوانحی در این ناحیه رخ داده است.
مسعودی می‌نویسد:
«در دیماه 334 هجری قمری در سیمره زلزله‌ای پدید آمد و آن شهر را ویران کرد».
مولف احسن التفاهیم، تاریخ وقوع زلزله را سال 258 هجری ذکر کرده می‌نویسد:
«در سیمره صدای عظیمی بلند شد و همان روز صدای عظیم تری شنیده شد و زلزله شهر را تکان داد و بیشتر شهر خراب شد.» (تلفات این زلزله را بیست هزار نفر نوشته‌اند)
مورگان باستان‌شناس فرانسوی درباره علت ویرانی سیمره می‌گوید:
«سکه‌های یافت شده از جمله سکه‌های خسرو سوم و از جانشینان او می‌باشند و در اینجا (شهر سیمره) مسکوکات عربی یافت نمی‌شد و دلیل آن این است که به هنگام فتح و اشغال، این سکه‌ها توسط ساکنان به جای مانده و ساکنان بوقت ترک محل، شهر را آتش زده یا آنکه سپاهیان به محض ورود به منطقه، آنرا ویران ساخته‌اند».
راوینسون در سفرنامه خود می‌گوید:
«سیمره در اثر زلزله هولناکی که در سال 258 هجری قمری اتفاق افتاد ویران گردید و بیش از بیست هزار تن از اهالی آن کشته شدند».
شهر ایلام در منطقه بزرگ زلزله خیز قرار دارد. در عین حال بر اساس مدارک و گمانه‌های موجود در دهه‌های اخیر، تاکنون از کانونهای زلزله خیز به دور بوده است. با این حال زلزله‌های ثبت شده از سال 1900 میلادی تاکنون نشان می‌دهد که بزرگی این زلزله بین 5/5 و 6 ریشتر است که قادر به اعمال شدتی معادل 7 مرکالی و شتابی هم عرض 13% شتاب ثقل در حادثه می‌باشند.
با توجه به برآوردی که برای دوره برگشت قطعه سایز موتکتونیکی که شهر ایلام را نیز در بر می‌گیرد انجام گرفته است (احمدی و نوروزی) برای زلزله‌هایی با بزرگی 6 و 5/6 و 7 ریشتر زمان برگشتی برابر 8، 26 و 78 سال تخمین زده می‌شود. در سطح منطقه گسلهایی کوچک و خطواره‌ای مشاهده می‌شوند که وجود این خطواره‌ها احتمالاً در وقوع زلزله‌های محلی قابل تأمل است.
با این وجود در منطقه ایلام گسلهای عمده‌ای مشاهده نمی‌شوند. هر چند که با وجود گسلهایی چون گسل مروارید در شمال شرقی شهر و گسلهای پیرانشهر در شمال غربی مریوان و گسل نفت‌شهر در منطقه نفت‌شهر و ادامه گسل زاگرس در شمال شرقی منطقه، از نظر بیان موقعیت منطقه ایلام قابل ذکر است.
با توجه به این امر که نیروها یا ارتعاشات ناشی از زلزله از طریق خاک زیر ساختمان منتقل می‌گردد، پیشنهاد می‌شود در محاسبات مربوط به سازه ساختمانها مقاومت خاک و تحمل زمین و اصول فنی و اجرایی پی‌سازی و کرسی‌چینی و چگونگیاتصال صحیح پی به دیوارها و پوششها رعایت گردد.
مشخصات زلزله‌های به وقوع پیوسته در استان ایلام
تاریخساعتطول و عرض جغرافیاییشدت زلزله (ریشتر)محل وقوع زلزله15/07/1917
22/01/1932
28/08/1936
28/08/1941
12/03/1945
23/10/1958
25/10/1962
18/12/196748/17
17/04
50/19
35/18
38/01
43/15
49/21
49/225/46-5/33
0/47-0/33
5/46-5/33
3/37-4/33
3/37-4/33
2/46-6/33
0/46-6/33
9/46-6/33-
5/6



1/5

-50 کیلومتری جنوب شرقی ایلام
30 کیلومتری شهر پهله
50 کیلومتری جنوب شرقی ایلام
80 کیلومتری شمال دره‌شهر
80 کیلومتری شمال دره‌شهر
40 کیلومتری غرب شهر ایلام
40 کیلومتری غرب صالح آباد
30 کیلومتری شمال سومار
موقعیت جغرافیایی و شرایط آب و هوایی
شهر ایلام با ارتفاع 1319 متر از سطح دریای آزاد، عرض جغرافیایی 33 درجه و 38 دقیقه و طول جغرافیایی 46 درجه و 26 دقیقه در غرب کشور و در دامنه‌های جنوب غربی رشته کوه زاگرس واقع شده است.16
در نقشه پهنه‌بندی اقلیمی مسکن و محیط‌های مسکونی، ایلام در گروه 2 اقلیمی و در زیر گروه نسبتاً سرد معتدل واقع شده است که از ویژگیهای اقلیمی آن نسبتاً سرد بودن هوا در زمستان و معتدل بودن آن در تابستان است. بنا به تعریف در شرایط نسبتاً سرد، علی الرغم آنکه در شبهای زمستان برای گرم نگه داشتن فضاهای داخلی، استفاده از وسایل گرم کننده ضروری است اما در روزهای فصل زمستان و حتی در روزهای سردترین ماه سال، امکان گرمایش خورشیدی وجود دارد. شرایط معتدل تابستانی این اقلیم امکان آن را فراهم می‌سازد که با استفاده از عملکرد حرارتی مصالح ساختمانی سنگین، فضاهای داخلی را در این فصل بطور طبیعی در حد آسایش خنک نگه داشت.
شهر ایلام دارای ایستگاه هواشناسی از نوع کلیماتولژی است و در این گزارش بمنظور بررسی دقیق شرایط آب و هوایی ایلام از معدل 12 ساله آمار آب و هوایی این ایستگاه استفاده شده است.
Station no :32
Station name :ilam
Latitude :33 38
Longitude :46 26
Neight (M) :1319
Station type :clmatological
Tears 1966 67 68 69 70 71 75 76 77 78 81 82
janfebmaraprmayjunjulaugsepoctnovdecyear10.210.715.419.826.332.835.735.132.024.817.112.022.70.10.43.57.712.616.719.516.315.810.85.31.49.45.25.59.413.819.524.827.627.223.917.811.26.716.010.110.311.912.113.716.116.215.816.214.011.810.613.274.074.066.057.054.343.040.040.042.053.062.070.056.356.055.045.044.034.025.022.024.024.031.043.052.037.9118.4118.6111.683.137.90.90.90.00.131.084.487.0674.2
دما و رطوبت هوا
بر اساس معدل 12 ساله آمار ایستگاه کلیماتولژی ایلام، دمای هوا در سردترین ساعات از سردترین ماه سال 1/0 و در گرمترین ساعات این ماه 2/10 درجه سلسیوس بوده است. همانطور که ملاحظه می‌شود، حتی در سردترین ماه سال، بطور متوسط دمای هوا به زیر صفر نمی‌رسد. در طول این دوره آمارگیری، پایین‌ترین متوسط حداقل دمای هوا 3- درجه و بالاترین متوسط دما 39 درجه سلسیوس

دسته بندی : پایان نامه